Strona uczelni: www.wszp.edu.pl

Czy inteligencja emocjonalna wiąże się z inteligencją ogólną – refleksje po badaniach polskiej młodzieży licealnej
Agnieszka Sitnik, 2007-01-08

Artykuł porusza szeroko dyskutowane kwestie dotyczące istnienia związków między inteligencją emocjonalną a inteligencją ogólną tzw. „akademicką”. Wyniki dotychczasowych badań są w tym zakresie niejednoznaczne, a zdania badaczy co najmniej podzielone.
I tak, jedni uważają, iż inteligencja ogólna i emocjonalna są ze sobą powiązane, (na przykład Salovey, Mayer, 1999)1, natomiast inni twierdzą, że inteligencja emocjonalna jest osobnym zbiorem zdolności (na przykład Goleman, 1997)2.
Niewątpliwym jest że to, co łączy inteligencję emocjonalną z innymi rodzajami inteligencji oraz uprawnia do używania wobec niej samego terminu inteligencja, jest jej funkcja adaptacyjna. Natomiast podstawowa różnica między inteligencją „akademicką” a inteligencją emocjonalną związana jest z obszarem ich wykorzystania, rodzajem sytuacji i problemów, w których się uaktywniają.
Zadajmy więc pytanie: Czy te dwa rodzaje inteligencji mogą się ze sobą wiązać? A jeśli tak to, czy wiedza o tym może się przydać do kształtowania u młodych ludzi zdolności, posiadanie których umożliwi im prawidłowe i efektywne funkcjonowanie w życiu? Mam tutaj na myśli zarówno sferę związaną z wynikami w nauce, sukcesem zawodowym, jak również obszar związany z funkcjonowaniem społecznym (np. w grupie).
Zanim przejdę do omówienia wyników własnych badań przestawię pokrótce wybrane koncepcje dotyczące inteligencji ogólnej i emocjonalnej.

 

Inteligencja emocjonalna

 

Pojęcie inteligencji emocjonalnej stało się w Polsce bardzo modne i popularne dzięki książce autorstwa Daniela Golemana, zatytułowanej „Inteligencja emocjonalna” (1999). Jednak to nie Goleman jako pierwszy stworzył i zdefiniował pojęcie inteligencji emocjonalnej. Pojawiło się ono już na początku lat 90-tych ubiegłego wieku w pierwszych pracach dotyczących pojęcia inteligencji emocjonalnej dwóch amerykańskich psychologów Peter Salovey’a i John Mayer’a (1990)3.
Ich zdaniem inteligencja emocjonalna, składa się z czterech następujących zdolności (Mayer i Salovey, 1999):

  • 1.Zdolności do prawidłowego spostrzegania, oceniania i wyrażania emocji, czyli rozpoznawania własnych i cudzych stanów emocjonalnych na przykład na podstawie obserwacji zachowania czy tonu głosu, adekwatne wyrażanie emocji,
  • 2.Zdolności do włączania emocji w procesy myślenia, czyli spostrzeganie informacji ważnych emocjonalnie, wzbudzanie emocji odpowiednich do sytuacji oraz wykorzystywanie emocji w trakcie rozwiązywania problemów,
  • 3.Zdolności do rozumienia emocji i zdobywania wiedzy o emocjach, czyli umiejętność nazywania określonych emocji, łączenia słów z niesionym przez nie przekazem emocjonalnym, rozumienie emocji złożonych, a także zdolność przewidywania stanów emocjonalnych innych ludzi w określonej sytuacji,
  • 4.Zdolności do regulacji i kontroli emocjonalnej, zapewniającej emocjonalny rozwój, a więc otwartość na emocje pozytywne i negatywne, kontrolowanie własnych emocji oraz umiejętność wyciszania negatywnych, a wzbudzania pozytywnych emocji u siebie i innych ludzi.

 

Traktując inteligencję emocjonalną jako zbiór określonych zdolności emocjonalnych warto podkreślić iż nabywanie kolejnych zdolności uwarunkowane jest wcześniejszym nabyciem oraz wystarczającym rozwinięciem zdolności niższego rzędu. Jeśli ktoś nie potrafi rozpoznawać i nazywać własnych stanów emocjonalnych nie posiądzie więc zdolności rozpoznawania i nazywania stanów emocjonalnych innych ludzi. Goleman (op. cit 2), który przyczynił się do spopularyzowania pojęcia inteligencji emocjonalnej, stworzył swoją koncepcję na podstawie twierdzeń Saloveya, i Mayera znacznie ją modyfikując.
Jego zdaniem inteligencja emocjonalna przejawia się w pięciu następujących kompetencjach emocjonalnych i społecznych:

  • 1. Samoświadomość, czyli posiadanie wiedzy dotyczącej własnych emocji, wiara we własne siły i możliwości oraz umiejętność włączania emocji w procesy myślenia i działanie,
  • 2.Samoregulacja, rozumiana jako zdolność do kierowania własnymi emocjami, umiejętność odraczania gratyfikacji oraz zdolność adaptacji do zmian,
  • 3. Motywacja, która pozwala jednostce na osiąganie wyznaczonego celu dzięki zaangażowaniu, inicjatywie i optymizmowi,
  • 4.Empatia, czyli umiejętność rozpoznawania i rozumienia uczuć, myśli i potrzeb innych osób, również w grupie,
  • 5.Umiejętności społeczne, czyli zdolności wzbudzania u innych osób pożądanych i korzystnych dla nas form zachowania, poprzez osiąganie porozumienia, wywieranie wpływu, wchodzenie w prawidłowe relacje interpersonalne, a także panowanie nad własnymi emocjami i współpraca (Goleman, 1997)5.
Podsumowując, inteligencja emocjonalna to przede wszystkim zdolności do spostrzegania, rozpoznawania, kontrolowania oraz kierowania własnymi i cudzymi emocjami oraz umiejętność wykorzystywania ich w myśleniu i działaniu. Dobrze rozwinięte zdolności tworzące inteligencję emocjonalną dają możliwość prawidłowego i efektywnego funkcjonowania w sytuacjach społecznych.
Zdefiniujemy obecnie drugie najważniejsze pojęcie teoretyczne tej pracy, a mianowicie inteligencję ogólną.

 

 

Inteligencja ogólna

 

Jednoznaczne zdefiniowanie pojęcie inteligencji ogólnej nie jest łatwe, aby nie powiedzieć, że niemożliwe. W zależności od przyjmowanej koncepcji możemy inteligencję ogólną traktować jako jedną, nadrzędną zdolność, składającą się z dwóch czynników: czynnika ogólnego - g oraz czynnika specyficznego - s. Czynnik ogólny g jest jedną, uniwersalną zdolnością, która jest zaangażowana przy wykonywaniu każdego zadnia, natomiast liczba czynników specyficznych s, które związane są z wykonywaniem ściśle określonych zadań, jest nieokreślona. (Ledzińska, 1999)6. Powyższe definicje dotyczą opisywania inteligencji ogólnej w kategoriach modeli hierarchicznych. Natomiast inne podejścia – tak zwane modele wieloczynnikowe - definiują inteligencję jako zbiór kilku odrębnych, niezależnych zdolności. Spór dotyczący definicji i modeli inteligencji ogólnej toczy się już od kilkudziesięciu lat i zapewne jeszcze długo pozostanie nie rozwiązany.
Dla swoich potrzeb, przyjęłam definicję inteligencji zgodną z modelem hierarchicznym. Tak więc, inteligencję definiuję jako ogólną zdolność wykorzystywaną do wykonywania wszelkich operacji umysłowych.
Wraz z pojawieniem się pojęcia inteligencji emocjonalnej powstało wiele pytań, nie tylko dotyczących tego, czym faktycznie jest inteligencja emocjonalna, ale również, jaki jest jej wpływ na nasze życie. Pomaga czy przeszkadza ? Jest wrodzona czy też można się jej nauczyć? A jeśli tak, to w jaki sposób? Czy w ogóle inteligencja emocjonalna wiąże się z inteligencją ogólną, która do momentu pojawienia się pojęcia inteligencji emocjonalnej uważana była za główny, żeby nie powiedzieć jedyny wyznacznik, który decyduje o osiągnięciach i powodzeniu życiowym danej osoby? Właśnie ostatnia kwestia zainteresowała mnie szczególnie. Zapewne każdy z nas zna lub słyszał o kimś, kto powszechnie uważany jest za osobę inteligentną, a zupełnie nie radzi sobie w sytuacjach społecznych i w relacjach międzyludzkich. I odwrotnie, słyszymy także o osobach, które, choć nie zajmują wysokiego stanowiska i wydają się być mniej inteligentne, to zdecydowanie lepiej radzą sobie w pracy, w życiu prywatny i w grupie.
Zajęłam się ta problematyką ponieważ uważam, że inteligencja emocjonalna i ogólna nie są od siebie całkowicie niezależne, lecz istnieją miedzy nimi pewne związki. Konsekwencją takiego toku myślenia jest moje przekonanie, iż w trakcie rozwoju dziecka należy zadbać zarówno o rozwój inteligencji ogólnej dziecka jak i o zdolności, tworzące inteligencję emocjonalną. Jednoczesne, równoległe kształcenie zdolności inteligencji ogólnej i emocjonalnej pozwoli dziecku, nastolatkowi a później dorosłej osobie na bardziej efektywne i satysfakcjonujące funkcjonowanie w życiu, zarówno zawodowym jak i społecznym.

Metoda badania

Badania przeprowadziłam na grupie 126 uczniów klas I, jednego z warszawskich liceów. W grupie osób badanych znajdowało się 67 kobiet i 59 mężczyzn.
Do pomiaru inteligencji emocjonalnej zastosowałam test Rozumienia Emocji (TRE Pilotaż 1) opracowany przez A. Matczak i J. Piekarską. Test TRE mierzy jedną ze zdolności wchodzących w skład inteligencji emocjonalnej według koncepcji Saloveya i Mayera, czyli zdolność do analizowania i rozumienia emocji. Natomiast do pomiaru poziomi inteligencji ogólnej w zakresie zdolności werbalnych i abstrakcyjno – logicznych wykorzystałam odpowiednie testy z baterii testów APIS-Z. (Matczak, Jaworowska, Szustrowa, Ciechanowicz, 1995)7. Zdolności werbalne mierzone były Testem 3 –Synonimy, natomiast zdolności abstrakcyjno – logiczne Testem 4- Klasyfikacja.

 

 

Wyniki badań

 

Uzyskane wyniki wskazują na istnienie związków między zdolnością do rozumienia i analizowania emocji a poziomem zdolności abstrakcyjno – logicznych. Poniższa tabela przedstawia uzyskane w badaniu współczynniki korelacji r- Parsona. Badana grupa

Współczynnik korelacji r-Pearsona mówi o sile oraz kierunku związków między dwiema badanymi zmiennymi. W naszym przypadku wyniki wskazują , iż im wyższe wyniki w teście mierzącym poziom inteligencji emocjonalnej, tym wyższe wyniki w teście mierzącym zdolności abstrakcyjno – logiczne. A więc możemy mówić o istnieniu pozytywnego związku miedzy tymi dwoma rodzajami zdolności, tzn. są one ze sobą powiązane.

W trakcie dalszej analizy wyników postanowiłam porównać pod względem zdolności abstrakcyjno – logicznych osoby różniące się między sobą poziomem inteligencji emocjonalnej. W tym celu wyodrębniłam trzy grupy osób, biorąc pod uwagę wyniki uzyskane w Teście Rozumienia Emocji (niskie, średnie, wysokie). Jednoczynnikowa analiza wariancji wykazała, że istnieje różnica, w zakresie poziomu zdolności abstrakcyjno- logicznych, między osobami z niskimi wynikami testu TRE a osobami z wynikami wysokimi. Innymi słowy: osoby, które uzyskały niskie wyniki w Teście Rozumienia Emocji (mierzącym inteligencję emocjonalną), w porównaniu z osobami z wysokimi wynikami w tym teście, uzyskują niższe wyniki również w teście APIS – 4 Klasyfikacje. Uzyskane przez mnie wyniki potwierdzają, że osoby, które posiadają lepiej rozwinięte zdolności abstrakcyjno- logiczne mają również większe umiejętności w zakresie adekwatnego nazywania emocji oraz rozumienia ich złożoności. Osoby te lepiej radzą sobie w sytuacjach społecznych, wymagających umiejętności rozpoznawania i nazywania emocji a także, zdolności wiązania w całość konkretnych aspektów sytuacji i towarzyszących im emocji.
W odniesieniu do kwestii dotyczącej związku inteligencji emocjonalnej rozumianej jako zdolność rozumienia emocji a zdolności werbalnych uzyskane przeze mnie wyniki nie potwierdzają jednoznacznie ich istnienia. Uzyskane współczynniki korelacji nie były na tyle wysokie aby potwierdzić, że te dwa typy zdolności bezpośrednio łączą się ze sobą. Być może jest to wynikiem wykorzystanego do pomiaru inteligencji Testu Rozumienia Emocji, który w większym stopniu mierzy zdolności abstrakcyjne związane z rozumieniem i analizowaniem emocji aniżeli zdolności werbalne.
Należy podkreślić iż istnieją badania, w których uzyskane współczynniki korelacji są wyższe od uzyskanych przeze mnie. Na przykład Mayer, Salovey i Caruso8 w swoich badaniach dotyczących tej kwestii uzyskali korelację równą 0,36, Lpoes, Salovey i Strauss9 otrzymali korelację równą 0,39, a korelacja w badaniach Bracketta, Mayera i Warner10 wyniosła 0,35.

 

Podsumowując,

 

wyniki przeprowadzonych przez mnie badań wskazują, ze inteligencja emocjonalna i ogólna wiążą się ze sobą w zakresie określonych zdolności. Zdolność rozumienia emocji jest widocznie powiązana ze zdolnościami abstrakcyjno – logicznymi, natomiast w mniejszym stopniu ze zdolnościami werbalnymi. Zapewne te drugie wiążą się bardziej z umiejętnościami nazywania określonych stanów emocjonalnych aniżeli ich analizowania.
Wnioski odnośnie możliwości rozwijania inteligencji emocjonalnej dzieci i młodzieży


Wyniki badań wskazują, iż inteligencja emocjonalna i ogólna są ze sobą powiązane. Warto więc w procesie wychowywania i edukacji zawrzeć elementy dydaktyczne, które będą również pozwalały na kształtowanie zdolności inteligencji emocjonalnej. Ważne jest, aby włączyć w proces edukacji, obok zadań i aktywności pobudzających kształtowanie i rozwijanie inteligencji ogólnej, również takie działania dydaktyczne, które będą kształtowały inteligencję emocjonalną.
Inteligencja emocjonalna zaczyna się kształtować już we wczesnym dzieciństwie. Należy zwrócić uwagę jak ważną rolę w kształtowaniu tego rodzaju zdolności mają rodzice, zwłaszcza w pierwszym okresie życica dziecka. Salovey i Mayer twierdzą, iż w tej pierwszej fazie najważniejsi są właśnie rodzice oraz charakter relacji, jaki nawiązują oni z dzieckiem. Zachowanie rodziców pokazuje i uczy dziecko nazywania, rozróżniania oraz wiązania emocji z określonymi sytuacjami. Dziecko bardzo wcześnie rozpoznaje mimiczną ekspresję emocji rodziców i uczy się na nią reagować. Tak więc emocjonalne umiejętności dziecka zaczynają kształtować się w oparciu relacje, jakie występują miedzy nim i rodzicami. Jeżeli rodzice sami mają problemy, na przykład z ujawnianiem i ekspresją emocji lub wysyłają dziecku komunikaty niespójne emocjonalnie, to dziecko będzie nabywało zaburzone wzorce reagowania. Prowadzi to do późniejszych problemów dziecka w zakresie funkcjonowania emocjonalnego, na przykład ignorowania emocji własnych i cudzych lub błędnego ich interpretowania.
Problemy z funkcjonowaniem emocjonalnym u dziecka mogą być widoczne już we wczesnym okresie nauczania szkolnego na przykład przedszkolu czy nauczaniu początkowy. Jeśli dziecko w domu nie miało wsparcia oraz rodzice sami mieli problemy emocjonalne (np. z ekspresją i nazywaniem emocji) bardzo prawdopodobne, że dziecko również takich umiejętności nie posiada, a tym samym nie jest w stanie efektywnie funkcjonować w grupie bo na przykład nie rozpoznaje i nie umie nazywać emocji innych ludzi lub błędnie interpretuje zachowanie i ekspresję emocjonalną innych dzieci. Myślę, że jeżeli dziecko czy młody człowiek nie nabył w domu wzorców prawidłowego funkcjonowania emocjonalnego, to właśnie szkoła czy przedszkole powinny być tym miejscem, które stworzy mu możliwość nabycia tych umiejętności.
Już we wczesnych fazach nauczania na przykład zerówka czy przedszkole programu nauczania powinny być konstruowane z uwzględnieniem zadań i aktywności, które rozwijałyby u dziecka zdolności emocjonalna. Na przykład zabawy z rozpoznawaniem emocji na kolorowych buźkach, na obrazkach kolorowych bajeczek, wizerunkach bohaterów ulubionych opowieści czy w końcu u innych dzieci. Pokazywanie dzieciom kolorowych obrazków przedstawiających postacie wyrażające różne emocje, głośne nazywanie tych emocji, naśladowanie tych emocji przez wychowawcę czy dziecko oraz nazywanie ich przez dzieci, pokazanie jak emocja wiąże się z określoną mimiką twarzy, to tylko niektóre pomysły na to, jak kształtować i rozwijać u dzieci inteligencję emocjonalną. Myślę, że możliwości i sposobów kształtowania i rozwijania zdolności emocjonalnych u dzieci jest wiele, a wszystko zależy od chęci, pomysłowości a także świadomości, iż inteligencja emocjonalna jest równie ważna jak ogólna, rodziców i wychowawców. Oczywiście im wcześniej u dziecka rozwiną się określone zdolności tym lepiej, gdyż z szybciej i z większą łatwością nabędzie ono pozostałe umiejętności tworzące inteligencję emocjonalną. Warto to robić również dlatego, aby w przyszłości uniknąć wielu kłopotów wychowawczych i komunikacyjnych w relacjach z dzieckiem, a także dlatego, iż jeśli u dziecka utrwalą się nieprawidłowe wzorce reagowania emocjonalnego, ich późniejsza zmiana zapewne będzie trudniejsza, wymagająca więcej wysiłku oraz odpowiedniego treningu.
Kształtowanie inteligencji emocjonalnej młodzieży, z oczywistych powodów, odbywa się inną droga aniżeli zabawa i wymaga zastosowania innych metod dydaktycznych. Według mnie najlepszym sposobem na kształtowanie tego rodzaju zdolności wśród młodzieży szkolnej jest organizowanie szkoleń i warsztatów dotyczących inteligencji emocjonalnej. Zajęcia warsztatowe stwarzają duże możliwości zarówno dla prowadzącego (trenera), jak i dla osób w nich uczestniczących. Taka forma zajęć pozwala prowadzącemu na zastosowanie wielu technik, ćwiczeń i zadań pomagających kształtować zdolności emocjonalne. Natomiast uczestnicy mają możliwości obserwacji, naśladowania oraz ćwiczenia określonych zachowań.
Zajęcia warsztatowe powinny składać się z części teoretycznej oraz praktycznej. Część teoretyczna ma zazwyczaj charakter wykładu prowadzonego przez trenera, który dotyczy tematyki danego treningu. Taki wprowadzenie ma pomóc grupie zrozumieć zasady rządzące różnymi sytuacjami i zachowaniami. W przypadku warsztatów z zakresu inteligencji emocjonalnej, należałoby zapoznać uczestników z samym pojęciem inteligencji emocjonalnej. Dostarczyć wiedzy na temat czym tak naprawdę jest oraz jakie zdolności, umiejętności i zachowania składają się na inteligencję emocjonalną. Pozwala to uczestnikom nie tylko poszerzyć swoją wiedzę w tym zakresie, ale również zweryfikować swoją dotychczasową wiedzę dotyczącą emocjonalnego funkcjonowania.
Warsztaty pozwalają na wykorzystanie dużej liczby ćwiczeń i zadań, dzięki którym uczestnicy mogą nabywać lub modyfikować swoje dotychczasowe wzorce zachowania. Do metod, jakie można wykorzystać w trakcie takich zajęć należą: granie roli, modelowanie czy zadania domowe.

 

Granie roli

 

Granie roli polega na określeniu przez każdego uczestnika zajęć, jakie sytuacje sprawiają mu problemy oraz jakie elementy swojego zachowani chciałby zmienić, a także ustaleniu celu jaki uczestnik chce osiągnąć. Następnie prowadzący wraz z grupą poszukują rozwiązań które mogłyby być skutecznym rozwiązaniem przedstawionego problemu. Na przykład jeśli uczestnik mówi, iż ma problem w sytuacjach społecznych, które wymagają rozpoznawania stanów emocjonalnych innych ludzi oraz reagowania na nie, myślimy jakie formy zachowanie byłyby dla niego w danej sytuacji pomocne. Po ustaleniu pożądanych form zachowania w sytuacji, która sprawia uczestnikowi trudność, przygotowujemy scenkę, ćwiczenie dzięki któremu dana osoba będzie mogła przećwiczyć nowe formy zachowania. Po odegraniu scenki ważne jest dostarczenie uczestnikowi informacji zwrotnej dotyczącej aspektów związanych z zachowaniem w trakcie grania roli. Sam uczestnik również komikuje z czego jest zadowolony, co udało mu się osiągnąć, a nad czym musi jeszcze popracować. Zazwyczaj scenki takie odgrywane są kilkakrotnie, gdyż rzadko się zdarza, aby uczestnik już po pierwszej próbie był zadowolony z efektów ćwiczenia. Zajęcia warsztatowe powinny być zaprojektowane w taki sposób aby dawały każdemu uczestnikowi możliwość przećwiczenia danego zachowania kilka razy.

 

Modelowanie

 

Koleją metodą, która można wykorzystać w trakcie zajęć jest modelowanie. Jest to metoda wykorzystująca elementy psychodramy oraz nagrania video. Psychodrama polega na przedstawieniu uczestnikom zajęć pewnego, pożądanego rodzaju zachowania w określonej sytuacji przez „żywego” modela. Takim modelem zazwyczaj jest prowadzący zajęcia lub jego asystent, który pokazuje, jak należy prawidłowo zachować się w danej sytuacji. Modelowanie jest tą metodą, która pozwala uczestnikowi przełamać własny opór i strach przed wykonywaniem określonych ćwiczeń. Jeśli zachowania prezentowane przez modela są pozywanie odbierane przez grupę oraz nagradzane, dany uczestnik zaczyna zachowywać się w podobny sposób pokonując lęk i nieśmiałość (Meichenbaum, 1985 za: Poznaniak 1993)11. Modelowanie z udziałem innej osoby nazywane jest modelowaniem uczestniczącym. Innym rodzajem modelowania jest wykorzystywanie nagrań filmowych z zapisem konkretnego zachowanie.

 

Zadania domowe

 

Zadania domowe stosowane są jako technika dodatkowa do metod wykorzystywanych podczas warsztatów. Jednak jest równie ważna jak granie roli czy modelowanie. Metoda ta polega na zalecaniu i zachęcaniu uczestników do tego, aby próbowali wykorzystywać w rzeczywistych sytuacjach to, czego już nauczyli się na zajęciach grupowych. Ważne jest, aby uczestnicy warsztatów wykorzystywali nabytą w trakcie ich trwania wiedzę i umiejętności w realnych sytuacjach, gdyż o wiele skuteczniej nabywamy nowe umiejętności i zdolności, jeśli mamy okazję ćwiczyć je przez dłuższy czas (Goleman, 1999)12. Tak więc należy zachęcać uczestników, aby to, czego nauczyli się na zajęciach, wykorzystywali w realnych sytuacjach społecznych, gdyż tylko w taki sposób będą mogli skutecznie zmienić swoje zachowanie.

 

Podsumowanie

 

Badania wskazują na to, iż inteligencja ogólna i inteligencja emocjonalna są ze sobą powiązane oraz wspólnie wyznaczają powodzenie i osiągniecie sukcesu danego człowieka. W związku z tym należy już od najmłodszych lat w edukację i wychowywanie dzieci oraz młodzieży włączać elementy i metody, które pozwolą na rozwój zarówno inteligencji ogólnej, jak i emocjonalnej. U dzieci najlepszą metoda jest wplatanie tych elementów w gry i zabawy, natomiast w przypadku ludzi młodych organizowanie oraz zachęcanie do uczestnictwa w warsztatach rozwijających inteligencję emocjonalną. Innymi słowy ważne jest stworzenie dzieciom i młodzieży warunków, w których będą mogli rozwijać szeroko różne umiejętności i zdolności wyznaczające sukces, powodzenie i satysfakcjonujące funkcjonowanie w społeczeństwie.

Mgr Agnieszka Sitnik

Mgr Agnieszka Sitnik, absolwentka Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, pracownik dydaktyczny w Wyższej Szkole Zarządzania Personelem w Warszawie.



drukuj
wróć
wszystkie